Zasiłek opiekuńczy to kluczowe świadczenie z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) dla osób, które muszą przerwać pracę, aby sprawować osobistą opiekę nad dzieckiem lub chorym członkiem rodziny. System obejmuje m.in. sytuacje nagłego zamknięcia placówki opiekuńczej, choroby dziecka, choroby niani, hospitalizacji małżonka/rodzica oraz opiekę nad osobami z niepełnosprawnościami. Niniejszy materiał porządkuje kluczowe formularze, procedury, warunki i limity oraz wskazuje, jak poprawnie wypełnić i złożyć dokumenty w ZUS.
- Ogólne zasady zasiłku opiekuńczego i podmioty uprawnione
- Obszerne kategorie sytuacji kwalifikujących do zasiłku opiekuńczego
- Formularze ZUS – szybki przegląd
- Główne formularze do pobrania – wniosek Z-15A
- Formularz Z-15B dla opieki nad dorosłymi członkami rodziny
- Oświadczenie ZDO – dodatkowy zasiłek opiekuńczy
- Oświadczenie ZAS-36 – sprawowanie opieki nad dzieckiem do 8 lat
- Zaświadczenie lekarskie ZAS-38 – okres konieczności opieki
- Zaświadczenia płatnika składek – formularze Z-3, Z-3a, Z-3b
- Procedura i kroki do otrzymania zasiłku opiekuńczego
- Kwota i wysokość zasiłku opiekuńczego w 2026 roku
- Limity dni zasiłku opiekuńczego w roku kalendarzowym
- Okoliczności wyłączające prawo do zasiłku opiekuńczego
- Wznowienie sprawy i zmiana decyzji ZUS
- Świadczenia wspierające i pielęgnacyjne – alternatywy i uzupełnienie
- Znaczenie i praktyczne aspekty zasiłku opiekuńczego
Ogólne zasady zasiłku opiekuńczego i podmioty uprawnione
Prawo do zasiłku opiekuńczego przysługuje ubezpieczonym osobom, które muszą sprawować opiekę nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny. Najważniejsze reguły upraszczamy poniżej:
- Ubezpieczenie chorobowe – wymagane jest objęcie ubezpieczeniem chorobowym: z umowy o pracę obowiązkowo, z umowy zlecenia i działalności – dobrowolnie;
- Uprawnieni – matka i ojciec na równych zasadach, ale świadczenie za dany okres może pobrać tylko jedna osoba; uprawnieni są też opiekunowie faktyczni i prawni, rodziny zastępcze i osoby przysposabiające;
- Brak okresu wyczekiwania – świadczenie przysługuje niezależnie od stażu ubezpieczenia;
- Warunek braku innej opieki – zasiłek nie przysługuje, gdy inna osoba z rodziny może zapewnić opiekę (z wyjątkiem opieki nad chorym dzieckiem do 2 lat);
- Wymogi formalne – konieczne jest zwolnienie od pracy z powodu opieki i złożenie kompletu dokumentów potwierdzających prawo do świadczenia.
Obszerne kategorie sytuacji kwalifikujących do zasiłku opiekuńczego
Do najczęstszych okoliczności uprawniających do zasiłku należą:
- nieprzewidziane zamknięcie żłobka/klubu dziecięcego/przedszkola/szkoły – informacja o zamknięciu przekazana krócej niż 7 dni przed terminem;
- choroba niani lub dziennego opiekuna – z którymi zawarto odpowiednią umowę;
- poród lub choroba małżonka/rodzica – dotychczas sprawującego stałą opiekę nad dzieckiem;
- hospitalizacja małżonka/rodzica dziecka – pobyt w szpitalu lub innej placówce całodobowej opieki;
- izolacja dziecka – z powodu podejrzenia nosicielstwa choroby zakaźnej;
- opieka nad chorym dzieckiem do 14 lat – w tym nad dzieckiem niepełnosprawnym z orzeczeniem;
- opieka nad innym chorym członkiem rodziny – m.in. małżonek, rodzice, teściowie, dziadkowie, rodzeństwo, pełnoletnie dzieci (wspólne gospodarstwo domowe na czas opieki).
Formularze ZUS – szybki przegląd
Poniższa tabela grupuje najważniejsze druki potrzebne do uzyskania i rozliczenia zasiłku opiekuńczego:
| Formularz | Do czego służy | Kto składa/wypełnia |
|---|---|---|
| Z-15A | wniosek o zasiłek opiekuńczy na dziecko | ubezpieczony rodzic/opiekun |
| Z-15B | wniosek o zasiłek opiekuńczy na dorosłego członka rodziny lub dziecko 14+ | ubezpieczony opiekun |
| ZAS-36 | oświadczenie o opiece nad dzieckiem do 8 lat (zamknięcie placówki/choroba niani) | ubezpieczony rodzic/opiekun |
| ZAS-38 | zaświadczenie lekarskie o konieczności opieki | lekarz wystawia, ubezpieczony dołącza |
| ZDO | oświadczenie do dodatkowego zasiłku opiekuńczego po urodzeniu dziecka | ojciec/inny najbliższy członek rodziny |
| Z-3 | zaświadczenie płatnika składek (pracownik – umowa o pracę) | pracodawca/płatnik składek |
| Z-3a | zaświadczenie płatnika składek (umowy cywilnoprawne/inne tytuły) | płatnik składek |
| Z-3b | zaświadczenie płatnika składek (działalność pozarolnicza i pokrewne) | ubezpieczony/płatnik |
Główne formularze do pobrania – wniosek Z-15A
Wniosek Z-15A (opieka nad dzieckiem) dostępny jest na zus.pl oraz w PUE ZUS (obsługa elektroniczna). Dla poprawnej walidacji zapisz PDF i otwórz w programie Adobe Reader/Acrobat.
W Z-15A przygotuj poniższe informacje i dokumenty:
- dane osobowe: PESEL, adres, telefon, rachunek bankowy,
- dane dziecka: imię i nazwisko, PESEL, data urodzenia, informacja o niepełnosprawności,
- dane płatnika/pracodawcy: pełna nazwa, NIP, REGON,
- okres opieki: daty od–do, przyczyna, numer i seria e-ZLA/zaświadczenia,
- informacje o drugim rodzicu/małżonku (jeśli dotyczy) w celu weryfikacji, że świadczenie nie dubluje się.
Wnioskujący musi wskazać konkretny okres oraz powód opieki; w przypadku zwolnienia lekarskiego podaj numer i serię dokumentu.
Formularz Z-15B dla opieki nad dorosłymi członkami rodziny
Z-15B dotyczy opieki nad chorym członkiem rodziny innym niż dziecko lub nad dzieckiem powyżej 14 lat. Formularz jest dostępny na zus.pl i w PUE ZUS (wersja elektroniczna i papierowa).
Limity: przy opiece nad dorosłym lub dzieckiem 14+ – do 14 dni/rok; przy chorym niepełnosprawnym dziecku 14–18 lat – do 30 dni/rok. Wniosek musi być podpisany oraz zawierać informację, czy inni członkowie rodziny mogli zapewnić opiekę.
Oświadczenie ZDO – dodatkowy zasiłek opiekuńczy
Formularz ZDO służy do przyznania dodatkowego zasiłku, gdy ubezpieczona matka nie może opiekować się noworodkiem. Możesz go złożyć przez PUE ZUS lub w wersji papierowej. Dodatkowy zasiłek przysługuje do 8 tygodni od urodzenia i nie pomniejsza standardowego limitu 60/14 dni.
Przesłanki, które uprawniają do dodatkowego zasiłku, obejmują:
- pobyt matki w szpitalu lub całodobowej placówce medycznej,
- orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji,
- orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- porzucenie dziecka przez matkę.
Oświadczenie ZAS-36 – sprawowanie opieki nad dzieckiem do 8 lat
ZAS-36 składasz, gdy korzystasz z zasiłku z powodu nieprzewidzianego zamknięcia placówki lub choroby niani/dziennego opiekuna. Wskaż daty od–do sprawowania opieki oraz przyczynę (zamknięcie placówki/choroba niani). W razie choroby niani podaj jej dane (imię, nazwisko, PESEL i dokument tożsamości). Podpisz oświadczenie i pamiętaj o aktualizacji danych, jeśli się zmienią.
Zaświadczenie lekarskie ZAS-38 – okres konieczności opieki
ZAS-38 potwierdza okres, w którym niezbędna jest opieka nad dzieckiem (m.in. do 8 lat oraz nad dzieckiem niepełnosprawnym do 18 lat). Lekarz musi jednoznacznie potwierdzić konieczność opieki.
Zaświadczenie powinno zawierać następujące elementy:
- dane ubezpieczonego oraz osoby wymagającej opieki,
- konkretne daty od–do oraz wskazanie przyczyny opieki,
- datę wystawienia dokumentu,
- podpis lekarza,
- pieczątkę placówki medycznej; zaświadczenia z UE/EOG/Szwajcarii nie wymagają tłumaczenia, inne – tłumaczenia przysięgłego.
Zaświadczenia płatnika składek – formularze Z-3, Z-3a, Z-3b
Jeśli zasiłek wypłaca ZUS (a nie pracodawca), niezbędne jest zaświadczenie płatnika składek: Z-3 (pracownicy), Z-3a (umowy cywilnoprawne/inne tytuły) lub Z-3b (działalność pozarolnicza i pokrewne).
W zaświadczeniach płatnika uwzględnij:
- dane ubezpieczonego (w tym PESEL) i adres,
- informacje o zatrudnieniu/tytule do ubezpieczenia i wymiarze czasu pracy,
- okresy zatrudnienia/ubezpieczenia,
- szczegółowe wynagrodzenia/ podstawy składek za poszczególne miesiące,
- podpis płatnika i – jeśli jest – pieczęć.
Procedura i kroki do otrzymania zasiłku opiekuńczego
Poniżej znajdziesz prostą ścieżkę postępowania:
- Ustal, kto wypłaca świadczenie – pracodawca czy ZUS (to decyduje o zestawie dokumentów);
- Zbierz dokumenty – odpowiedni wniosek (Z-15A/Z-15B) oraz wymagane załączniki (ZAS-36, ZAS-38, ZDO, a gdy płaci ZUS – także Z-3/Z-3a/Z-3b);
- Złóż dokumenty – przez PUE ZUS, osobiście w ZUS, pocztą lub przez pełnomocnika;
- Podpisz wniosek – kwalifikowanym podpisem elektronicznym, profilem zaufanym ePUAP lub odręcznie (przy wersji papierowej);
- Monitoruj status i uzupełnij braki – sprawdzaj powiadomienia w PUE ZUS i korespondencję z ZUS.
Roszczenie o zasiłek przedawnia się po 6 miesiącach od ostatniego dnia okresu, za który świadczenie przysługuje. Jeśli opóźnienie było niezależne od Ciebie, termin liczy się od dnia ustania przeszkody. ZUS wydaje decyzję co do prawa i wypłaty w ciągu 30 dni od złożenia kompletu dokumentów.
Kwota i wysokość zasiłku opiekuńczego w 2026 roku
Zasiłek opiekuńczy wynosi 80% podstawy wymiaru, ustalanej z przeciętnego wynagrodzenia z 12 miesięcy poprzedzających miesiąc powstania niezdolności do pracy. Świadczenie wypłacane jest za każdy dzień (także święta) w wysokości 1/30 podstawy za dzień.
Dla osób prowadzących działalność pozarolniczą podstawę stanowi średnia podstawa wymiaru składek z 12 miesięcy, pomniejszona o 13,71%, a wypłata wynosi 80% tak obliczonej podstawy. Przy niepełnym etacie podstawę ustala się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy. Zasiłek przysługuje bez okresu wyczekiwania.
Limity dni zasiłku opiekuńczego w roku kalendarzowym
Poniższa tabela porządkuje roczne limity w zależności od sytuacji:
| Kogo dotyczy | Limit dni/rok | Uwagi |
|---|---|---|
| opieka nad zdrowym dzieckiem do 8 lat (zamknięcie placówki/choroba niani) | do 60 dni | limit łączny na dzieci i innych członków rodziny |
| opieka nad chorym dzieckiem do 14 lat | do 60 dni | w ramach ogólnego limitu rocznego |
| opieka nad chorym dzieckiem niepełnosprawnym 14–18 lat | do 30 dni | osobny limit dla tej kategorii |
| opieka nad dorosłym członkiem rodziny lub dzieckiem 14+ | do 14 dni | w ramach ogólnego limitu rocznego |
| dodatkowy zasiłek opiekuńczy (ZDO) | do 8 tygodni | nie wlicza się do limitów 60/30/14 dni |
Łączny limit 60 dni dotyczy rodziny – nie przysługuje po 60 dni każdemu z rodziców oddzielnie. Limity ustala się na każdy rok kalendarzowy osobno.
Okoliczności wyłączające prawo do zasiłku opiekuńczego
Prawo do świadczenia nie przysługuje w następujących przypadkach:
- inna osoba z rodziny może zapewnić opiekę – z wyłączeniem opieki nad chorym dzieckiem do 2 lat;
- urlop bezpłatny lub wychowawczy – chyba że konieczność opieki powstała w trakcie urlopu i trwa nieprzerwanie po jego zakończeniu;
- tymczasowe aresztowanie lub odbywanie kary – brak prawa do świadczenia w tym okresie;
- nieprawidłowe korzystanie ze zwolnienia – praca zarobkowa lub wykorzystanie zwolnienia niezgodnie z celem, stwierdzone w kontroli;
- praca zmianowa po nocnej zmianie – gdy pracownik odpoczywa po pracy nocnej i nie sprawuje opieki;
- aktywność zarobkowa przedsiębiorcy podczas pobierania zasiłku – co do zasady wyklucza świadczenie (z wyjątkami wynikającymi z nowszych regulacji).
Wznowienie sprawy i zmiana decyzji ZUS
Gdy otrzymasz decyzję odmowną, możesz ją zakwestionować. Postępuj w następujących krokach:
- Przygotuj odwołanie – wskaż numer decyzji, przedstaw argumenty i nowe dowody;
- Złóż odwołanie – w ZUS, listownie, elektronicznie przez PUE lub przez pełnomocnika;
- Dochowaj terminu – masz 1 miesiąc od dnia doręczenia decyzji;
- Oczekuj na weryfikację – ZUS ma 30 dni na zmianę/uchylenie decyzji albo przekaże sprawę do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.
Świadczenia wspierające i pielęgnacyjne – alternatywy i uzupełnienie
Dla opiekunów i osób z niepełnosprawnościami dostępne są również inne formy wsparcia:
| Świadczenie | Kwota / zasady | Kluczowe warunki |
|---|---|---|
| Świadczenie pielęgnacyjne | 3386 zł/mies. (od 1.01.2026) | opiekun dziecka z niepełnosprawnością do 18 lat; od 2024 r. możliwość pracy przy pobieraniu świadczenia |
| Świadczenie wspierające | bez kryterium dochodowego | min. 70 pkt w ocenie potrzeby wsparcia (WZON); wniosek do WZON, potem do ZUS |
| Specjalny zasiłek opiekuńczy | 620 zł/mies. | rezygnacja z pracy dla opieki nad dorosłą osobą z niepełnosprawnością; kryterium dochodowe 764 zł netto/os. |
| Zasiłek pielęgnacyjny | 215,84 zł/mies. | dla opiekunów osób z niepełnosprawnościami; podlega waloryzacji |
Znaczenie i praktyczne aspekty zasiłku opiekuńczego
Zasiłek opiekuńczy stabilizuje sytuację finansową rodzin w okresach nagłej lub intensywnej opieki, pozwalając łączyć obowiązki rodzinne z aktywnością zawodową. System stopniowo dostosowuje się do potrzeb opiekunów (np. poprzez świadczenie wspierające), choć dla części rodzin limit 60 dni pozostaje wyzwaniem przy częstych zachorowaniach lub wielodzietności.